پرش به محتوا

سلول: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
محتوای حذف‌شده محتوای افزوده‌شده
AluminiumIodide (بحث | مشارکت‌ها)
جزبدون خلاصۀ ویرایش
جز ویرایش AluminiumIodide (بحث) به آخرین تغییری که Dexbot انجام داده بود واگردانده شد
برچسب: واگردانی
خط ۱: خط ۱:
[[پرونده:Structure of animal cell.JPG|330px|thumbnail|ساختار یک سلول‌ جانوری]]
[[پرونده:Structure of animal cell.JPG|330px|thumbnail|ساختار یک یاخته جانوری]]
[[پرونده:RobertHookeMicrographia1665.jpg|بندانگشتی|طراحی سلول های هوک در [[چوب‌پنبه]]، ۱۶۶۵]]
[[پرونده:RobertHookeMicrographia1665.jpg|بندانگشتی|طراحی یاخته‌های هوک در [[چوب‌پنبه]]، ۱۶۶۵]]
یاخته<ref>{{یادکرد وب|عنوان=معنی یاخته {{!}} واژه‌های مصوّب فرهنگستان|نشانی=http://www.vajehyab.com/farhangestan/یاخته|وبگاه=www.vajehyab.com|بازبینی=2020-04-24}}</ref> یا '''سِلّول''' {{به انگلیسی|Cell}}، {{به فرانسه|Cellule}}، (در زبان [[لاتین]] به معنای اتاق کوچک)، واحد اصلی ساختاری، عملکردی و بیولوژیکی همهٔ [[جاندار|موجودات زنده]] شناخته شده‌است. سلول‌ها اغلب، کوچک‌ترین واحدهای حیات و به‌عبارتی واحدهای ساختمانی حیات نامیده می‌شوند. به علم مطالعهٔ سلول‌ها، [[زیست‌شناسی سلولی]] یا سیتولوژی گفته می‌شود. سلول‌ها از [[سیتوپلاسم]] محصور در [[غشای سلولی]] تشکیل شده‌اند؛ که حاوی بسیاری از [[زیست‌مولکول|بیومولکول‌]]<nowiki/>ها مانند [[پروتئین]]‌ها و [[نوکلئیک اسید|اسیدهای نوکلئیک]] است.<ref>{{Cite journal|last=Alberts|first=Bruce|last2=Johnson|first2=Alexander|last3=Lewis|first3=Julian|last4=Raff|first4=Martin|last5=Roberts|first5=Keith|last6=Walter|first6=Peter|date=2002|title=Cell Movements and the Shaping of the Vertebrate Body|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26863/|journal=Molecular Biology of the Cell. 4th edition|language=en}}</ref> بیشتر سلول‌های گیاهی و جانوری فقط در زیر [[میکروسکوپ]] قابل مشاهده هستند و ابعادی بین ۱ تا ۱۰۰ [[میکرومتر (یکا)|میکرومتر]] دارند. موجودات زنده را می‌توان به‌عنوان [[جاندار تک‌سلولی|تک‌سلولی]] (متشکل از یک سلول منفرد مانند [[باکتری]]‌ها) یا [[جانداران چندسلولی|چندسلولی]] (از جمله [[گیاه|گیاهان]] و [[جانوران]]) طبقه‌بندی کرد. بیشتر موجودات زندهٔ تک‌سلولی به‌عنوان [[میکروب|میکروارگانیسم‌ها]] طبقه‌بندی می‌شوند.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://www.researchgate.net/publication/248399628|عنوان=}}</ref>
'''یاخته'''<ref>{{یادکرد وب|عنوان=معنی یاخته {{!}} واژه‌های مصوّب فرهنگستان|نشانی=http://www.vajehyab.com/farhangestan/یاخته|وبگاه=www.vajehyab.com|بازبینی=2020-04-24}}</ref> یا '''سِلّول''' {{به انگلیسی|Cell}}، {{به فرانسه|Cellule}}، (در زبان [[لاتین]] به معنای اتاق کوچک)، واحد اصلی ساختاری، عملکردی و بیولوژیکی همهٔ [[جاندار|موجودات زنده]] شناخته شده‌است. یاخته‌ها اغلب، کوچک‌ترین واحدهای حیات و به‌عبارتی واحدهای ساختمانی حیات نامیده می‌شوند. به علم مطالعهٔ یاخته‌ها، [[زیست‌شناسی سلولی]]، [[زیست‌شناسی|زیست شناسی]] یاخته ای یا سیتولوژی گفته می‌شود. یاخته‌ها از [[سیتوپلاسم]] محصور در [[غشای سلولی]] تشکیل شده‌اند؛ که حاوی بسیاری از [[زیست‌مولکول]]‌ها مانند [[پروتئین]]‌ها و [[نوکلئیک اسید|اسیدهای نوکلئیک]] است.<ref>{{Cite journal|last=Alberts|first=Bruce|last2=Johnson|first2=Alexander|last3=Lewis|first3=Julian|last4=Raff|first4=Martin|last5=Roberts|first5=Keith|last6=Walter|first6=Peter|date=2002|title=Cell Movements and the Shaping of the Vertebrate Body|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26863/|journal=Molecular Biology of the Cell. 4th edition|language=en}}</ref> بیشتر یاخته‌های گیاهی و جانوری فقط در زیر [[میکروسکوپ]] قابل مشاهده هستند و ابعادی بین ۱ تا ۱۰۰ [[میکرومتر (یکا)|میکرومتر]] دارند. موجودات زنده را می‌توان به‌عنوان [[جاندار تک‌سلولی|تک‌یاخته‌ای]] (متشکل از یک یاخته منفرد مانند [[باکتری]]‌ها) یا [[جانداران چندسلولی|چندیاخته‌ای]] (از جمله [[گیاه|گیاهان]] و [[جانوران]]) طبقه‌بندی کرد. بیشتر موجودات زندهٔ تک‌یاخته‌ای به‌عنوان [[میکروب|میکروارگانیسم‌ها]] طبقه‌بندی می‌شوند.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://www.researchgate.net/publication/248399628|عنوان=}}</ref>


سلول‌ها توسط [[رابرت هوک]] در سال ۱۶۶۵ میلادی کشف شدند. وی آن‌ها را به دلیل شباهتشان با اتاق‌های [[صومعه|صومعه‌ای]] که [[راهب]]‌های مسیحی در آن، ساکن بودند، سلول نام‌گذاری کرد. [[نظریه یاخته|نظریه سلول]]، نخستین بار در سال ۱۸۳۹ میلادی توسط [[ماتیاس یاکوب اشلایدن]] و [[تئودور شوان]] ارائه شد؛ این [[نظریه]] بیان می‌کند که تمام موجودات زنده از یک تا میلیون‌ها سلول تشکیل شده‌اند و سلول‌ها واحدهای اصلی ساختار و عملکرد در تمام موجودات زنده هستند.<ref>{{Cite journal|last=Schopf|first=J. William|date=2006-06-29|title=Fossil evidence of Archaean life|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16754604/|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=361|issue=1470|pages=869–885|doi=10.1098/rstb.2006.1834|issn=0962-8436|pmc=1578735|pmid=16754604}}</ref> سلول‌ها دست‌کم از ۳٫۵ میلیارد سال پیش، روی زمین پدیدار شده‌اند.<ref>{{Cite journal|date=2007-10-05|title=Evidence of Archean life: Stromatolites and microfossils|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0301926807001209|journal=Precambrian Research|language=en|volume=158|issue=3-4|pages=141–155|doi=10.1016/j.precamres.2007.04.009|issn=0301-9268}}</ref>
یاخته‌ها توسط [[رابرت هوک]] در سال ۱۶۶۵ میلادی کشف شدند. وی آن‌ها را به دلیل شباهتشان با اتاق‌های [[صومعه|صومعه‌ای]] که [[راهب]]‌های مسیحی در آن، ساکن بودند، یاخته نام‌گذاری کرد. [[نظریه یاخته]]، نخستین بار در سال ۱۸۳۹ میلادی توسط [[ماتیاس یاکوب اشلایدن]] و [[تئودور شوان]] ارائه شد؛ این [[نظریه]] بیان می‌کند که تمام موجودات زنده از یک تا میلیون‌ها یاخته تشکیل شده‌اند و یاخته‌ها واحدهای اصلی ساختار و عملکرد در تمام موجودات زنده هستند.<ref>{{Cite journal|last=Schopf|first=J. William|date=2006-06-29|title=Fossil evidence of Archaean life|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16754604/|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=361|issue=1470|pages=869–885|doi=10.1098/rstb.2006.1834|issn=0962-8436|pmc=1578735|pmid=16754604}}</ref> یاخته‌ها دست‌کم از ۳٫۵ میلیارد سال پیش، روی زمین پدیدار شده‌اند.<ref>{{Cite journal|date=2007-10-05|title=Evidence of Archean life: Stromatolites and microfossils|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0301926807001209|journal=Precambrian Research|language=en|volume=158|issue=3-4|pages=141–155|doi=10.1016/j.precamres.2007.04.009|issn=0301-9268}}</ref>


== واژه‌شناسی ==
== واژه‌شناسی ==
واژه سلول به معنای [[خانه]] است برای همین واژه معادل آن، سلول‌ انتخاب شده که یکی از معانی آن در [[لغت‌نامه دهخدا]] همان خانه است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=زیست‌شناسی (۱) - علوم تجربی، پایه دهم|کد زبان=fa|پیوند=http://chap.sch.ir/sites/default/files/lbooks/1399-1400/40/C110216.pdf}}</ref>
واژه سلول به معنای [[خانه]] است برای این واژه یاخته انتخاب شده که یکی از معانی آن در [[لغت‌نامه دهخدا]] همان خانه است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=زیست‌شناسی (۱) - علوم تجربی، پایه دهم|کد زبان=fa|پیوند=http://chap.sch.ir/sites/default/files/lbooks/1399-1400/40/C110216.pdf}}</ref>


== منشأ ==
== منشأ ==
نوشتهٔ اصلی: [[تاریخ فرگشتی حیات]]
نوشتهٔ اصلی: [[تاریخ فرگشتی حیات]]


منشأ سلول‌ها با [[پیدایش حیات]] مرتبط است و با پیدایش سلول‌ها، [[سیر زمانی تاریخ فرگشتی حیات|حیات بر روی کره زمین]] آغاز شده‌است.<ref name="OrgelLE">{{Cite journal|vauthors=Orgel LE|date=December 1998|title=The origin of life – a review of facts and speculations|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_1998-12_23_12/page/491|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=23|issue=12|pages=491–95|doi=10.1016/S0968-0004(98)01300-0|pmid=9868373}}</ref>
منشأ یاخته‌ها با [[پیدایش حیات]] مرتبط است و با پیدایش یاخته‌ها، [[سیر زمانی تاریخ فرگشتی حیات|حیات بر روی کره زمین]] آغاز شده‌است.<ref name="OrgelLE">{{Cite journal|vauthors=Orgel LE|date=December 1998|title=The origin of life – a review of facts and speculations|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_1998-12_23_12/page/491|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=23|issue=12|pages=491–95|doi=10.1016/S0968-0004(98)01300-0|pmid=9868373}}</ref>


'''منشأ نخستین سلول'''
'''منشأ نخستین سلول'''
خط ۱۹: خط ۱۹:
داده‌های تجربی کمی در مورد نخستین مولکول‌های ""خودهمانندساز"" یا خودتکثیر شونده وجود دارد. تصور می‌شود [[آران‌ای]] اولین مولکول خود تکرار کننده است، زیرا قادر است هم اطلاعات ژنتیکی را ذخیره کند و هم واکنش‌های شیمیایی را [[فروکافت|کاتالیز]] کند. (به [[دنیای آران‌ای|فرضیه دنیای آران‌ای]] مراجعه کنید)، اما برخی موارد دیگر با پتانسیل بالای همانندسازی خود از جمله [[پیدایش حیات|فرضیه رس مونتموریونیت]] یا [[اسید نوکلئیک پپتید]] می‌توانند مقدم بر [[آران‌ای]] باشند.
داده‌های تجربی کمی در مورد نخستین مولکول‌های ""خودهمانندساز"" یا خودتکثیر شونده وجود دارد. تصور می‌شود [[آران‌ای]] اولین مولکول خود تکرار کننده است، زیرا قادر است هم اطلاعات ژنتیکی را ذخیره کند و هم واکنش‌های شیمیایی را [[فروکافت|کاتالیز]] کند. (به [[دنیای آران‌ای|فرضیه دنیای آران‌ای]] مراجعه کنید)، اما برخی موارد دیگر با پتانسیل بالای همانندسازی خود از جمله [[پیدایش حیات|فرضیه رس مونتموریونیت]] یا [[اسید نوکلئیک پپتید]] می‌توانند مقدم بر [[آران‌ای]] باشند.


حداقل ۳/۵ میلیارد سال پیش سلول‌ها پدید آمدند.<ref name="Origin1">{{Cite journal|vauthors=Schopf JW, Kudryavtsev AB, Czaja AD, Tripathi AB|date=2007|title=Evidence of Archean life: Stromatolites and microfossils|journal=Precambrian Research|volume=158|issue=3–4|pages=141–55|bibcode=2007PreR..158..141S|doi=10.1016/j.precamres.2007.04.009}}</ref><ref name="Origin2">{{Cite journal|vauthors=Schopf JW|year=2006|title=Fossil evidence of Archaean life|journal=Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci|volume=29|issue=361(1470)|pages=869–885|doi=10.1098/rstb.2006.1834|pmc=1578735|pmid=16754604}}</ref><ref name="RavenJohnson2002">{{Cite book|first=Peter Hamilton|last=Raven|first2=George Brooks|last2=Johnson|title=Biology|url=https://archive.org/details/biologyrave00rave|accessdate=7 July 2013|year=2002|publisher=McGraw-Hill Education|isbn=978-0-07-112261-0|page=[https://archive.org/details/biologyrave00rave/page/68 68]}}</ref> باور فعلی این است که این سلول‌ها [[دگرپروردگی|هتروتروف]] بودند. [[غشای سلولی|غشاهای سلولی]] اولیه احتمالاً ساده‌تر و قابل نفوذتر از غشای سلول‌های کنونی بودند و تنها یک زنجیره [[اسید چرب]] در هر [[لیپید]] وجود داشت. لیپیدها به‌طور خودبخودی [[وزیکول]]های دو لایه در آب را تشکیل می‌دهند و می‌توانند بر RNA مقدم باشند اما اولین غشاهای سلولی ابتدایی نیز ممکن است توسط RNA کاتالیزوری تولید شده باشند و حتی پیش از شکل‌گیری، دارای [[پروتئین‌های ساختاری]] مورد نیاز خود باشند.<ref>{{Cite journal|vauthors=Griffiths G|date=December 2007|title=Cell evolution and the problem of membrane topology|journal=Nature Reviews. Molecular Cell Biology|volume=8|issue=12|pages=1018–24|doi=10.1038/nrm2287|pmid=17971839}}</ref>
حداقل ۳/۵ میلیارد سال پیش یاخته‌ها پدید آمدند.<ref name="Origin1">{{Cite journal|vauthors=Schopf JW, Kudryavtsev AB, Czaja AD, Tripathi AB|date=2007|title=Evidence of Archean life: Stromatolites and microfossils|journal=Precambrian Research|volume=158|issue=3–4|pages=141–55|bibcode=2007PreR..158..141S|doi=10.1016/j.precamres.2007.04.009}}</ref><ref name="Origin2">{{Cite journal|vauthors=Schopf JW|year=2006|title=Fossil evidence of Archaean life|journal=Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci|volume=29|issue=361(1470)|pages=869–885|doi=10.1098/rstb.2006.1834|pmc=1578735|pmid=16754604}}</ref><ref name="RavenJohnson2002">{{Cite book|first=Peter Hamilton|last=Raven|first2=George Brooks|last2=Johnson|title=Biology|url=https://archive.org/details/biologyrave00rave|accessdate=7 July 2013|year=2002|publisher=McGraw-Hill Education|isbn=978-0-07-112261-0|page=[https://archive.org/details/biologyrave00rave/page/68 68]}}</ref> باور فعلی این است که این یاخته‌ها [[دگرپروردگی|هتروتروف]] بودند. [[غشای سلولی|غشاهای سلولی]] اولیه احتمالاً ساده‌تر و قابل نفوذتر از غشای سلول‌های کنونی بودند و تنها یک زنجیره [[اسید چرب]] در هر [[لیپید]] وجود داشت. لیپیدها به‌طور خودبخودی [[وزیکول]]های دو لایه در آب را تشکیل می‌دهند و می‌توانند بر آران‌ای مقدم باشند اما اولین غشاهای سلولی ابتدایی نیز ممکن است توسط آران‌ای کاتالیزوری تولید شده باشند و حتی پیش از شکل‌گیری، دارای [[پروتئین‌های ساختاری]] مورد نیاز خود باشند.<ref>{{Cite journal|vauthors=Griffiths G|date=December 2007|title=Cell evolution and the problem of membrane topology|journal=Nature Reviews. Molecular Cell Biology|volume=8|issue=12|pages=1018–24|doi=10.1038/nrm2287|pmid=17971839}}</ref>
[[پرونده:Stromatolites.jpg|بندانگشتی|[[استروماتولیت]]‌ها توسط [[سیانوباکتر|سیانوباکتری‌ها]]، که جلبک‌های آبی-سبز نیز نامیده می‌شوند، پشت سر می [[استروماتولیت|گذارند]]. آنها قدیمی‌ترین فسیل‌های شناخته شده زندگی روی کره زمین هستند. این فسیل یک میلیارد ساله از [[پارک ملی گلیشر|پارک ملی یخچال‌های طبیعی]] آمریکا است.]]
[[پرونده:Stromatolites.jpg|بندانگشتی|[[استروماتولیت]]‌ها توسط [[سیانوباکتر|سیانوباکتری‌ها]]، که جلبک‌های آبی-سبز نیز نامیده می‌شوند، پشت سر می [[استروماتولیت|گذارند]]. آنها قدیمی‌ترین فسیل‌های شناخته شده زندگی روی کره زمین هستند. این فسیل یک میلیارد ساله از [[پارک ملی گلیشر|پارک ملی یخچال‌های طبیعی]] آمریکا است.]]


== انواع سلول ==
== انواع یاخته ==
سلول‌ها بر اساس ویژگی‌ها به دو دسته تقسیم می‌شوند:
یاخته‌ها بر اساس ویژگی‌ها به دو دسته تقسیم می‌شوند:


'''پروکاریوت''': سلول‌هایی که در آن‌ها به علت نداشتن غشایِ هسته موادّ هسته‌ای در [[سیتوپلاسم]] پراکنده شده‌اند و هسته مشخصی ندارند؛ مانند: [[باکتری]]‌ها، [[باستانیان|آرکی باکترها]].
'''پروکاریوت''': یاخته‌هایی که در آن‌ها به علت نداشتن غشایِ هسته موادّ هسته‌ای در [[سیتوپلاسم]] پراکنده شده‌اند و هسته مشخصی ندارند؛ مانند: [[باکتری]]‌ها، [[باستانیان|آرکی باکترها]].


'''یوکاریوت''': سلول‌هایی که هستهٔ مشخصی دارد و غشایی دولایه آن را در بر می‌گیرد؛ مانند: [[گیاه|گیاهان]]، [[جانوران]]، [[قارچ]]‌ها و [[آغازیان]].
'''یوکاریوت''': یاخته‌هایی که هستهٔ مشخصی دارد و غشایی دولایه آن را در بر می‌گیرد؛ مانند: [[گیاه|گیاهان]]، [[جانوران]]، [[قارچ]]‌ها و [[آغازیان]].


پروکاریوت‌ها شامل باکتری‌ها و آرکیاهای کوچک (که آرکی‌باکتری یا باکتری‌های باستانی هم نامیده شده‌اند)، دو از سه حوزه زندگی است. شکل زیر، یک باستانی است که هر سلول‌ آن در حدود ۵ میکرون درازا دارد. گونه‌هایی از باستانیان در اعماق اقیانوس‌ها و مغاک‌های ظلمانی کشف شده‌اند و می‌توانند در جایی که حتی ذره‌ای از نور خورشید به آن نفوذ نمی‌کند، زنده بمانند.
پروکاریوت‌ها شامل باکتری‌ها و آرکیاهای کوچک (که آرکی‌باکتری یا باکتری‌های باستانی هم نامیده شده‌اند)، دو از سه حوزه زندگی است. شکل زیر، یک باستانی است که هر یاخته آن در حدود ۵ میکرون درازا دارد. گونه‌هایی از باستانیان در اعماق اقیانوس‌ها و مغاک‌های ظلمانی کشف شده‌اند و می‌توانند در جایی که حتی ذره‌ای از نور خورشید به آن نفوذ نمی‌کند، زنده بمانند.


سلول‌های پروکاریوتی اولین شکل زندگی روی کره زمین بودند که با داشتن فرایندهای بیولوژیکی حیاتی از جمله سیگنالینگ سلولی مشخص می‌شوند. آنها ساده‌تر و کوچک‌تر از سلول‌های یوکاریوتی هستند و فاقد هسته و اندامک‌های غشادار مثل [[میتوکندری]] و [[کلروپلاست]] هستند. پروکاریوت‌ها دارای یک کروموزوم اصلی شامل یک [[دی‌ان‌ای|DNA]] حلقوی متصل به غشا است که در تماس مستقیم با سیتوپلاسم است؛ همچنین برخی پروکاریوت‌ها می‌توانند علاوه بر DNA اصلی، مولکول‌های DNA دیگری به نام [[پلاسمید|پلازمید]] داشته باشند که اتصالی با غشا ندارند؛ اطلاعات پلازمیدها ویژگی‌های دیگری مثل داشتن [[پوشینه|کپسول]] به پروکاریوت می‌دهند. منطقه هسته‌ای موجود در سیتوپلاسم را نوکلئوئید می‌نامند. اکثر پروکاریوت‌ها کوچکترین کل ارگانیسم‌ها از قطر ۰/۵ تا ۲/۰ میکرومتر هستند. شکل زیر ساختاری نمادین از پروکاریوت‌ها است.
یاخته‌های پروکاریوتی اولین شکل زندگی روی کره زمین بودند که با داشتن فرایندهای بیولوژیکی حیاتی از جمله سیگنالینگ یاخته‌ای مشخص می‌شوند. آنها ساده‌تر و کوچک‌تر از یاخته‌های یوکاریوتی هستند و فاقد هسته و اندامک‌های غشادار مثل [[میتوکندری]] و [[کلروپلاست]] هستند. پروکاریوت‌ها دارای یک کروموزوم اصلی شامل یک دنای حلقوی متصل به غشا است که در تماس مستقیم با سیتوپلاسم است؛ همچنین برخی پروکاریوت‌ها می‌توانند علاوه بر دنای اصلی، مولکول‌های دنای دیگری به نام پلازمید داشته باشند که اتصالی با غشا ندارند؛ اطلاعات این دناها ویژگی‌های دیگری مثل داشتن [[پوشینه]] به پروکاریوت می‌دهند. منطقه هسته‌ای موجود در سیتوپلاسم را نوکلئوئید می‌نامند. اکثر پروکاریوت‌ها کوچکترین کل ارگانیسم‌ها از قطر ۰/۵ تا ۲/۰ میکرومتر هستند. شکل زیر ساختاری نمادین از پروکاریوت‌ها است.


پروکاریوت‌ها می‌توانند با اجماع خود، جمعیت‌های کلنی درست کنند که بسیار به جمعیت‌های پُرسلولی، شبیه هستند. از این موارد می‌توان به بیوفیلم‌ها اشاره کرد.
پروکاریوت‌ها می‌توانند با اجماع خود، جمعیت‌های کلنی درست کنند که بسیار به جمعیت‌های پُرسلولی، شبیه هستند. از این موارد می‌توان به بیوفیلم‌ها اشاره کرد.


گیاهان، حیوانات، قارچ‌ها، قالب‌های لجن (کپک مخاطی {{انگلیسی|Slime mold}} نام غیررسمی برای انواع گوناگون جانداران یوکاریوت است که می‌توانند آزادانه به شکل تک سلولی زندگی کنند اما گرد هم می‌آیند و ساختاری چندسلولی و تناسلی می‌سازند. بیش از ۹۰۰ گونه کپک مخاطی در سراسر جهان وجود دارد)، تک سلولی و جلبک‌ها همه یوکاریوتی هستند. تک‌سلولی‌ها (پروتوزوئات همچنین پروتئاز، پروتئین‌های چندگانه) یک اصطلاح غیررسمی برای تک سلولی‌ها، یوکاریوتی است که به صورت مستقل (غیر انگلی) یا انگلی هستند که از مواد ارگانیک مانند میکروارگانیسم‌های دیگر،بافت های باقی‌مانده و مواد‌ آلی تغذیه می‌کنند. از دیدگاه تاریخی، پروتوزوآها به عنوان «حیواناتی یک سلولی» مورد توجه قرار گرفتند؛ زیرا آن‌ها اغلب دارای رفتارهای حیوانی مانند جنبش و شکار و عدم وجود دیواره سلول‌ که در گیاهان و جلبک‌ها یافت می‌شود، هستند.
گیاهان، حیوانات، قارچ‌ها، قالب‌های لجن (کپک مخاطی {{انگلیسی|Slime mold}} نام غیررسمی برای انواع گوناگون جانداران یوکاریوت است که می‌توانند آزادانه به شکل تک یاخته‌ای زندگی کنند اما گرد هم می‌آیند و ساختاری چندیاخته‌ای و تناسلی می‌سازند. بیش از ۹۰۰ گونه کپک مخاطی در سراسر جهان وجود دارد)، تک یاخته‌ای و جلبک‌ها همه یوکاریوتی هستند. تک‌یاخته‌ای‌ها (پروتوزوئات همچنین پروتئاز، پروتئین‌های چندگانه) یک اصطلاح غیررسمی برای تک یاخته‌ای‌ها، یوکاریوتی است که به صورت مستقل (غیر انگلی) یا انگلی هستند که از مواد ارگانیک مانند میکروارگانیسم‌های دیگر یا بافت‌های آلی باقی ماندهٔ آلی تغذیه می‌کنند. از دیدگاه تاریخی، پروتوزوها به عنوان «حیواناتی یک یاخته‌ای» مورد توجه قرار گرفتند؛ زیرا آن‌ها اغلب دارای رفتارهای حیوانی مانند جنبش و شکار و عدم وجود دیواره یاخته که در گیاهان و جلبک‌ها یافت می‌شود، هستند.


[[نظریه یاخته|نظریه سلول‌]] که در سدهٔ پانزدهم میلادی پدید آمد، می‌گوید که همه [[جاندار]]ان از یک یا چند سلول‌ تشکیل شده‌اند و همهٔ سلول‌ها از سلول‌های پیشین پدید می‌آیند و همهٔ مکانیسم‌های بیولوژیکی یک [[جاندار]] در درون سلول‌ها انجام می‌گیرند. این واحدهای بنیادی حاوی اطلاعات وراثتی لازم برای سامان دادن به کارکرد سلول‌ و انتقال اطّلاعات به نسل‌های آینده نیز هستند. سلول‌های پیکر [[جانداران چندسلولی]] در برخی [[بافت (زیست‌شناسی)|بافت‌ها]] مانند [[پوست]] با [[پیوند میان‌یاخته‌ای|پیوند میان‌سلولی]] به هم متصل می‌شوند.
[[نظریه یاخته]] که در سدهٔ پانزدهم میلادی پدید آمد، می‌گوید که همه [[جاندار]]ان از یک یا چند یاخته تشکیل شده‌اند و همهٔ یاخته‌ها از یاخته‌های پیشین پدید می‌آیند و همهٔ کارکردهای زیستی یک [[جاندار]] در درون یاخته‌ها انجام می‌گیرند. این واحدهای بنیادی حاوی اطلاعات وراثتی لازم برای سامان دادن به کارکرد یاخته و انتقال اطّلاعات به نسل‌های آینده نیز هستند. یاخته‌های پیکر [[جانداران چندسلولی]] در برخی [[بافت (زیست‌شناسی)|بافت‌ها]] مانند [[پوست]] با [[پیوند میان‌یاخته‌ای]] به هم متصل می‌شوند.


[[پرونده:Three cell growth types.svg|بندانگشتی|224x224پیکسل|[[پروکاریوت]]‌ها با [[شکافت (زیست‌شناسی)|شکافت باینری]] تقسیم می‌شوند، در حالی که [[یوکاریوت]]‌ها با [[میتوز]] یا [[میوز|میوز تقسیم می‌شوند]] .]]مقایسهٔ ویژگی‌های سلول‌های پروکاریوتی و یوکاریوتی
[[پرونده:Three cell growth types.svg|بندانگشتی|224x224پیکسل|[[پروکاریوت]]‌ها با [[شکافت (زیست‌شناسی)|شکافت باینری]] تقسیم می‌شوند، در حالی که [[یوکاریوت]]‌ها با [[میتوز]] یا [[میوز|میوز تقسیم می‌شوند]] .]]مقایسهٔ ویژگی‌های یاخته‌های پروکاریوتی و یوکاریوتی
{| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto;"
{| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto;"
!
!
خط ۵۹: خط ۵۹:
![[دی‌ان‌ای|DNA]]
![[دی‌ان‌ای|DNA]]
|[[کروموزوم پروکاریوت دایره ای|مدور]] (حلقوی)(معمولاً)
|[[کروموزوم پروکاریوت دایره ای|مدور]] (حلقوی)(معمولاً)
|مولکول‌های خطی ([[کروموزوم]]) همراه با [[پروتئین]]‌های [[هیستون]]
|مولکول‌های خطی ([[کروموزوم]]) با [[پروتئین]]‌های [[هیستون]]
|-
|-
!سنتز [[آران‌ای|RNA]] / [[پروتئین]]
!سنتز [[آران‌ای|RNA]] / [[پروتئین]]
خط ۷۵: خط ۷۵:
|-
|-
!سازمان
!سازمان
|معمولاً سلول‌های منفرد
|معمولاً یاخته‌های منفرد
|سلول‌های منفرد، کلونی‌ها، ارگانیسم‌های چند سلولای بالاتر با سلول‌های تخصصی
|یاخته‌های منفرد، کلونی‌ها، ارگانیسم‌های چند یاخته‌ای بالاتر با یاخته‌های تخصصی
|-
|-
![[تقسیم یاخته|تقسیم سلولی]]
![[تقسیم یاخته|تقسیم یاخته‌ای]]
|[[شکافت یاخته|شکاف باینری]] (تقسیم ساده)
|[[شکافت یاخته|شکاف باینری]] (تقسیم ساده)
|[[میتوز]] (شکافت یا جوانه زدن)،
|[[میتوز]] (شکافت یا جوانه زدن)،
خط ۸۸: خط ۸۸:
|-
|-
![[غشا]]ها
![[غشا]]ها
|[[پوسته یاخته|غشای سلولی]]
|[[پوسته یاخته|غشای یاخته‌ای]]
|غشای سلولی و اندامک‌های مرتبط با غشای غشایی
|غشای یاخته‌ای و اندامک‌های مرتبط با غشای غشایی
|}
|}


== اجزای درون سلولی ==
== اجزای درون یاخته‌ای ==
[[پرونده:Biological_cell.svg|بندانگشتی|300x300پیکسل|ساختارهای درون سلول‌ جانوران: (۱) [[هستک]] (۲) [[هسته یاخته|هسته]] (۳) [[ریبوزوم]] (۴) [[وزیکول|ریزکیسه]] (وزیکول) (۵) [[شبکه آندوپلاسمی]] [[شبکه آندوپلاسمی خشن|زبر]] (۶) [[دستگاه گلژی]] (۷) [[اسکلت سلولی]] (سیتواسکلتون) (۸) [[شبکه آندوپلاسمی]] [[شبکه آندوپلاسمی نرم|صاف]] (۹) [[میتوکندری]] (۱۰) [[کریچه|واکوئول]] (۱۱) [[سیتوپلاسم]] (۱۲) [[لیزوزوم]] (۱۳) [[میانک (زیست‌شناسی)|سانتریول]]]]
[[پرونده:Biological_cell.svg|بندانگشتی|300x300پیکسل|ساختارهای درون یاخته جانوران: (۱) [[هستک]] (۲) [[هسته یاخته|هسته]] (۳) [[ریبوزوم]] (۴) [[وزیکول|ریزکیسه]] (وزیکول) (۵) [[شبکه آندوپلاسمی]] [[شبکه آندوپلاسمی خشن|زبر]] (۶) [[دستگاه گلژی]] (۷) [[اسکلت سلولی]] (سیتواسکلتون) (۸) [[شبکه آندوپلاسمی]] [[شبکه آندوپلاسمی نرم|صاف]] (۹) [[میتوکندری]] (۱۰) [[کریچه|واکوئول]] (۱۱) [[سیتوپلاسم]] (۱۲) [[لیزوزوم]] (۱۳) [[میانک (زیست‌شناسی)|سانتریول]]]]


'''اندامک‌های یوکاریوتی'''
'''اندامک‌های یوکاریوتی'''
# '''[[شبکه آندوپلاسمی]]''': شبکه‌ای از لوله‌ها و کیسه‌ها که در سراسر سیتوپلاسم گسترش دارند و بر دو نوع زبر و صاف اند. شبکه [[شبکه آندوپلاسمی نرم|آندوپلاسمی صاف]] ریبوزوم ندارد و و در ساخت لیپید نقش دارد. اما [[شبکه آندوپلاسمی خشن|شبکه آندوپلاسمی زبر]] با داشتن ریبوزوم در ساخت پروتئین نقش دارد.
# '''[[شبکه آندوپلاسمی]]''': شبکه‌ای از لوله‌ها و کیسه‌ها که در سراسر سیتوپلاسم گسترش دارند و بر دو نوع زبر و صاف اند. شبکه [[شبکه آندوپلاسمی نرم|آندوپلاسمی صاف]] ریبوزوم ندارد و و در ساخت لیپید نقش دارد. اما [[شبکه آندوپلاسمی خشن|شبکه آندوپلاسمی زبر]] با داشتن ریبوزوم در ساخت پروتئین نقش دارد.
# '''[[دستگاه گلژی]]''': از کیسه‌هایی تشکیل شده‌است که روی هم قرار می‌گیرند. در بسته‌بندی مواد و ترشح آنها به خارج از سلول‌ نقش دارد. (به صورت بسته‌های وزیکول)
# '''[[دستگاه گلژی]]''': از کیسه‌هایی تشکیل شده‌است که روی هم قرار می‌گیرند. در بسته‌بندی مواد و ترشح آنها به خارج از یاخته نقش دارد. (به صورت بسته‌های وزیکول)
# '''[[میتوکندری]]''': دو غشا دارد و کار آن تأمین انرژی سلول‌ است. درون آن ریبوزوم و DNA حلقوی ([[DNA میتوکندری]]) نیز وجود دارد.
# '''[[میتوکندری]]''': دو غشا دارد و کار آن تأمین انرژی یاخته است. درون آن ریبوزوم نیز وجود دارد.
# '''[[لیزوزوم]]''': کیسه‌ایست که آنزیم‌های فراوان برای تجزیه مواد دارد.
# '''[[لیزوزوم]]''': کیسه‌ایست که آنزیم‌های فراوان برای تجزیه مواد دارد.
# '''[[سانتریول]]''': از یک جفت استوانه عمود برهم تشکیل شده‌است و در تقسیم سلولی نقش دارد. (البته به عقیده برخی سانتریول و ریبوزوم به دلیل نداشتن غشا جز اندامک نیستند و ساختار می‌باشند)
# '''[[سانتریول]]''': از یک جفت استوانه عمود برهم تشکیل شده‌است و در تقسیم یاخته‌ای نقش دارد. (البته به عقیده برخی سانتریول و ریبوزوم به دلیل نداشتن غشا جز اندامک نیستند و ساختار می‌باشند)
# '''[[وزیکول|وزیکول (ریزکیسه)]]''': کیسه ای است که در جابجایی مواد نقش دارد. ([[درون‌بری|آندوسیتوز]] و [[برون‌رانی|اگزوسیتوز]])
# '''[[وزیکول|وزیکول (ریزکیسه)]]''': کیسه ای است که در جابجایی مواد نقش دارد. ([[درون‌بری|آندوسیتوز]] و [[برون‌رانی|اگزوسیتوز]])
# '''[[واکوئل]]''': وظیفه ذخیره آب و مواد غذایی را دارد. نوع دیگر آن [[واکوئل#%D8%B9%D9%85%D9%84%DA%A9%D8%B1%D8%AF %D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%88%D8%A6%D9%88%D9%84%E2%80%8C%D9%87%D8%A7|واکوئل ضربان دار (در ویکی پدیا)]] است که وظیفه حفظ وضعیت اسمزی سلول را دارد.
# '''[[واکوئل]]''': وظیفه کریچه جمع‌آوری آب و مواد غذایی و مواد دفعی است و سپس ان‌ها را ذخیره می‌کند.
# '''[[پراکسی‌زوم]]''': اندامکی که فعالیت اکسیدازی دارد.
# '''[[پراکسی‌زوم]]''': اندامکی که فعالیت اکسیدازی دارد.


'''مشترک در یوکاریوت و پروکاریوت‌ها'''
'''مشترک در یوکاریوت و پروکاریوت‌ها'''


[[ریبوزوم|'''ریبوزوم‌ها''']]: ساختارهای بدون [[غشاء|غشای]] [[سیتوپلاسم|سیتوپلاسمی]] در همه [[یاخته|سلول‌های]] [[پروکاریوت|پروکاریوتی]] و [[یوکاریوت|یوکاریوتی]] است که مجموعه‌ای پیچیده از [[آران‌ای|RNA]] و [[پروتئین]] هستند.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=What is a Cell|نشانی=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/genetics_cell.html|وبگاه=web.archive.org|تاریخ=2013-05-07|بازبینی=2021-04-21|تاریخ بایگانی=۷ مه ۲۰۱۳|پیوند بایگانی=https://web.archive.org/web/20130507094245/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/genetics_cell.html|پیوند مرده=bot: unknown}}</ref> ریبوزوم‌ها در سال ۱۹۷۴ به‌وسیله [[جرج امیل پالاده]] کشف شده‌اند. این ساختارها را دانه‌های پالاده نیز می‌نامند. از آنجا که سنتز [[پروتئین]]‌ها به‌وسیله ریبوزوم‌ها صورت می‌گیرد اهمیت زیادی دارند.
[[ریبوزوم|'''ریبوزوم‌ها''']]: ساختارهای بدون [[غشاء|غشای]] [[سیتوپلاسم|سیتوپلاسمی]] در همه [[یاخته|سلول‌های]] [[پروکاریوت|پروکاریوتی]] و [[یوکاریوت|یوکاریوتی]] است که مجموعه‌ای پیچیده از [[آران‌ای]] و [[پروتئین]] هستند.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=What is a Cell|نشانی=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/genetics_cell.html|وبگاه=web.archive.org|تاریخ=2013-05-07|بازبینی=2021-04-21|تاریخ بایگانی=۷ مه ۲۰۱۳|پیوند بایگانی=https://web.archive.org/web/20130507094245/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/genetics_cell.html|پیوند مرده=bot: unknown}}</ref> ریبوزوم‌ها در سال ۱۹۷۴ به‌وسیله [[جرج امیل پالاده]] کشف شده‌اند. این ساختارها را دانه‌های پالاده نیز می‌نامند. از آنجا که سنتز [[پروتئین]]‌ها به‌وسیله ریبوزوم‌ها صورت می‌گیرد اهمیت زیادی دارند.


== ساختارهای بیرون از غشا ==
== ساختارهای بیرون از غشا ==
بسیاری از سلول‌ها ساختارهایی دارند که به‌طور کامل یا جزئی در خارج از غشای سلولی قرار دارند. این ساختارها توسط [[غشاء نیمه‌تراوا|غشای سلولای نیمه نفوذپذیر]] در برابر محیط خارجی محافظت نمی‌شوند.
بسیاری از یاخته‌ها ساختارهایی دارند که به‌طور کامل یا جزئی در خارج از غشای یاخته‌ای قرار دارند. این ساختارها توسط [[غشاء نیمه‌تراوا|غشای یاخته‌ای نیمه نفوذپذیر]] در برابر محیط خارجی محافظت نمی‌شوند.


'''{{درشت|دیواره سلولی}}'''
'''{{درشت|دیواره یاخته‌ای}}'''


بسیاری از انواع سلول‌های پروکاریوتی و یوکاریوتی، [[دیواره سلول|دیواره سلولی]] دارند. دیواره سلولی از سلول‌ به صورت مکانیکی و شیمیایی در مقابل محیط خارجی مراقبت می‌کند و یک لایه اضافی برای محافظت از غشای سلولی است. انواع مختلفی از سلول‌ها دارای دیواره سلولی هستند. این دیواره‌ها بر اساس نوع سلول‌، از مواد مختلفی تشکیل می‌شوند. دیواره‌های سلولی گیاهی در درجه اول از [[سلولز]] تشکیل شده‌اند، دیواره سلولی [[قارچ]]‌ها از [[کیتین]] ساخته شده‌اند و دیواره‌های سلول‌ [[باکتری|باکتریایی]] از [[پپتیدوگلیکان]] ساخته شده‌اند.
بسیاری از انواع یاخته‌های پروکاریوتی و یوکاریوتی، [[دیواره سلول|دیواره یاخته‌ای]] دارند. دیواره یاخته‌ای از یاخته به صورت مکانیکی و شیمیایی در مقابل محیط خارجی مراقبت می‌کند و یک لایه اضافی برای محافظت از غشای یاخته‌ای است. انواع مختلفی از یاخته‌ها دارای دیواره یاخته‌ای هستند. این دیواره‌ها بر اساس نوع یاخته، از مواد مختلفی تشکیل می‌شوند. دیواره‌های یاخته‌ای گیاهی در درجه اول از [[سلولز]] تشکیل شده‌اند، دیواره یاخته‌ای [[قارچ]]‌ها از [[کیتین]] ساخته شده‌اند و دیواره‌های یاخته [[باکتری|باکتریایی]] از [[پپتیدوگلیکان]] ساخته شده‌اند.


'''کپسول'''
'''کپسول'''


[[پوشینه|کپسول]] ژلاتینی، خارج از غشای سلولای و دیواره سلولای برخی از باکتری‌ها وجود دارد. کپسول ممکن است همانند [[استرپتوکوک نومونیا]] و [[نایسریا مننژیتیدیس]] از جنس [[پلی‌ساکارید]] باشد یا همانند [[باسیلوس آنتراسیس]] از جنس [[پلی پپتید]] باشد و ممکن است مانند [[استرپتوکوک]]‌ها، از جنس [[هیالورونیک اسید]] باشد. کپسول‌ها با پروتکل‌های [[رنگ|رنگ آمیزی]] عادی مشخص نمی‌شوند اما توسط [[مرکب هندی|مرکب هند]] یا [[متیل بلو|متیل آبی]] به‌دلیل ایجاد کنتراست بیشتر بین سلول‌ها قابل شناسایی هستند.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=N2GU-DYKkk0C&pg=PA87&lpg=PA87&dq=Prokaryotic+india+ink#v=onepage&q=india%20ink|title=Prokaryotes|publisher=Newnes|year=Apr 11, 1996|isbn=978-0-08-098473-5}}</ref>
[[پوشینه|کپسول]] ژلاتینی، خارج از غشای یاخته‌ای و دیواره یاخته‌ای برخی از باکتری‌ها وجود دارد. کپسول ممکن است همانند [[استرپتوکوک نومونیا]] و [[نایسریا مننژیتیدیس]] از جنس [[پلی‌ساکارید]] باشد یا همانند [[باسیلوس آنتراسیس]] از جنس [[پلی پپتید]] باشد و ممکن است مانند [[استرپتوکوک]]‌ها، از جنس [[هیالورونیک اسید]] باشد. کپسول‌ها با پروتکل‌های [[رنگ|رنگ آمیزی]] عادی مشخص نمی‌شوند اما توسط [[مرکب هندی|جوهر هند]] یا [[متیل بلو|متیل آبی]] به‌دلیل ایجاد کنتراست بیشتر بین یاخته‌ها قابل شناسایی هستند.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=N2GU-DYKkk0C&pg=PA87&lpg=PA87&dq=Prokaryotic+india+ink#v=onepage&q=india%20ink|title=Prokaryotes|publisher=Newnes|year=Apr 11, 1996|isbn=978-0-08-098473-5}}</ref>


'''فلاژلا (تاژک)'''
'''فلاژلا (تاژک)'''


[[تاژک]]‌ها اندامک‌هایی برای تحرک سلولی هستند. فلاژل باکتریایی از سیتوپلاسم شروع و پس از غشای سلولای به دیواره سلولی ختم می‌شود. آنها از نظر طبیعی پروتئین‌های طولانی و ضخیمی دارند. نوع دیگری از تاژک‌ها در گونه‌های کهن یافت می‌شود و یک نوع متفاوت در یوکاریوت‌ها یافت می‌شود.
[[تاژک]]‌ها اندامک‌هایی برای تحرک یاخته‌ای هستند. فلاژل باکتریایی از سیتوپلاسم شروع و پس از غشای یاخته‌ای به دیواره یاخته‌ای ختم می‌شود. آنها از نظر طبیعی پروتئین‌های طولانی و ضخیمی دارند. نوع دیگری از تاژک‌ها در گونه‌های کهن یافت می‌شود و یک نوع متفاوت در یوکاریوت‌ها یافت می‌شود.


فلاژلاها درون غشای سیتوپلاسمی قرارگرفته‌اند و در طول غشای سلولی امتداد یافته‌اند و به صورت یک رشته بلند ظاهر می‌شوند. فلاژلا شامل تعدادی پروتئین از جمله فلاژلین می‌باشد. فلاژلا با چرخیدن شبیه [[ملخ (هوانوردی)|ملخ]] یک هواپیما موجب حرکت سلول باکتری می‌شود. رشته‌های محوری در [[اسپیروکت|اسپیروکت‌]]<nowiki/>ها نیز عملکردی مشابه فلاژلا دارند. پروتئین‌های انتقالی در فضای پری پلاسمیک یا غشای سلولی به منابع غذایی مثل قندها و آمینو اسیدها متصل می‌شوند و موجب [[متیل‌دار کردن|متیلاسیون]] بقیه پروتئین‌های غشای سلول می‌شوند که در نهایت حرکت باکتری توسط فلاژلا صورت می‌گیرد.
فلاژلاها درون غشای سیتوپلاسمی قرارگرفته‌اند و در طول غشای سلولی امتداد یافته‌اند و به صورت یک رشته بلند ظاهر می‌شوند. فلاژلا شامل تعدادی پروتئین از جمله فلاژلین می‌باشد. فلاژلا با چرخیدن شبیه ملخ یک هواپیما موجب حرکت سلول باکتری می‌شود. رشته‌های محوری در اسپیروکت‌ها نیز عملکردی مشابه فلاژلا دارند. پروتئین‌های انتقالی در فضای پری پلاسمیک یا غشای سلولی به منابع غذایی مثل قندها و آمینو اسیدها متصل می‌شوند و موجب متیلاسیون بقیه پروتئین‌های غشای سلول می‌شوند که در نهایت حرکت باکتری توسط فلاژلا صورت می‌گیرد.


'''مویک (Fimbriae)'''
'''مویک (Fimbriae)'''


[[مویک]] یا پیلی (Pilus) یک رشته کوتاه، نازک و مو مانند است که در سطح باکتری‌ها یافت می‌شود. مویک از پروتئینی به نام [[:en:Pilin|pilin]] (نوعی [[آنتی‌ژن|آنتی ژن]]) تشکیل شده و وظیفه اتصال باکتری‌ها به گیرنده‌های خاص، روی سلول‌های دیگر را بر عهده دارد. انواع خاصی از پیلی وجود دارد که در [[هم‌یوغی باکتریایی]] نقش دارند.
[[مویک]] یا پیلی (Pilus) یک رشته کوتاه، نازک و مو مانند است که در سطح باکتری‌ها یافت می‌شود. مویک از پروتئینی به نام pilin ([[آنتی‌ژن]]) تشکیل شده و وظیفه اتصال باکتری‌ها به گیرنده‌های خاص، روی یاخته‌های دیگر را بر عهده دارد. انواع خاصی از پیلی وجود دارد که در [[هم‌یوغی باکتریایی]] نقش دارند.


== جستارهای وابسته ==
== جستارهای وابسته ==

نسخهٔ ‏۷ سپتامبر ۲۰۲۳، ساعت ۲۰:۴۰

ساختار یک یاخته جانوری
طراحی یاخته‌های هوک در چوب‌پنبه، ۱۶۶۵

یاخته[۱] یا سِلّول (به انگلیسی: Cell)، (به فرانسوی: Cellule)، (در زبان لاتین به معنای اتاق کوچک)، واحد اصلی ساختاری، عملکردی و بیولوژیکی همهٔ موجودات زنده شناخته شده‌است. یاخته‌ها اغلب، کوچک‌ترین واحدهای حیات و به‌عبارتی واحدهای ساختمانی حیات نامیده می‌شوند. به علم مطالعهٔ یاخته‌ها، زیست‌شناسی سلولی، زیست شناسی یاخته ای یا سیتولوژی گفته می‌شود. یاخته‌ها از سیتوپلاسم محصور در غشای سلولی تشکیل شده‌اند؛ که حاوی بسیاری از زیست‌مولکول‌ها مانند پروتئین‌ها و اسیدهای نوکلئیک است.[۲] بیشتر یاخته‌های گیاهی و جانوری فقط در زیر میکروسکوپ قابل مشاهده هستند و ابعادی بین ۱ تا ۱۰۰ میکرومتر دارند. موجودات زنده را می‌توان به‌عنوان تک‌یاخته‌ای (متشکل از یک یاخته منفرد مانند باکتری‌ها) یا چندیاخته‌ای (از جمله گیاهان و جانوران) طبقه‌بندی کرد. بیشتر موجودات زندهٔ تک‌یاخته‌ای به‌عنوان میکروارگانیسم‌ها طبقه‌بندی می‌شوند.[۳]

یاخته‌ها توسط رابرت هوک در سال ۱۶۶۵ میلادی کشف شدند. وی آن‌ها را به دلیل شباهتشان با اتاق‌های صومعه‌ای که راهب‌های مسیحی در آن، ساکن بودند، یاخته نام‌گذاری کرد. نظریه یاخته، نخستین بار در سال ۱۸۳۹ میلادی توسط ماتیاس یاکوب اشلایدن و تئودور شوان ارائه شد؛ این نظریه بیان می‌کند که تمام موجودات زنده از یک تا میلیون‌ها یاخته تشکیل شده‌اند و یاخته‌ها واحدهای اصلی ساختار و عملکرد در تمام موجودات زنده هستند.[۴] یاخته‌ها دست‌کم از ۳٫۵ میلیارد سال پیش، روی زمین پدیدار شده‌اند.[۵]

واژه‌شناسی

واژه سلول به معنای خانه است برای این واژه یاخته انتخاب شده که یکی از معانی آن در لغت‌نامه دهخدا همان خانه است.[۶]

منشأ

نوشتهٔ اصلی: تاریخ فرگشتی حیات

منشأ یاخته‌ها با پیدایش حیات مرتبط است و با پیدایش یاخته‌ها، حیات بر روی کره زمین آغاز شده‌است.[۷]

منشأ نخستین سلول

چندین نظریه در مورد منشأ مولکول‌های کوچکی که منجر به آغاز حیات در زمین اولیه شده‌اند وجود دارد. طبق این نظریه‌ها، مولکول‌های کوچک آغازگر حیات، ممکن است به وسیلهٔ شهاب‌سنگ مارکیسون به زمین آمده باشند یا در چاه‌های گرمابی در عمق دریاها یا بر اساس آزمایش میلر–یوری به واسطهٔ برخورد رعد و برق به سایر مولکول‌ها در اتمسفر اولیهٔ زمین، پدید آمده باشند.[۸]

داده‌های تجربی کمی در مورد نخستین مولکول‌های ""خودهمانندساز"" یا خودتکثیر شونده وجود دارد. تصور می‌شود آران‌ای اولین مولکول خود تکرار کننده است، زیرا قادر است هم اطلاعات ژنتیکی را ذخیره کند و هم واکنش‌های شیمیایی را کاتالیز کند. (به فرضیه دنیای آران‌ای مراجعه کنید)، اما برخی موارد دیگر با پتانسیل بالای همانندسازی خود از جمله فرضیه رس مونتموریونیت یا اسید نوکلئیک پپتید می‌توانند مقدم بر آران‌ای باشند.

حداقل ۳/۵ میلیارد سال پیش یاخته‌ها پدید آمدند.[۹][۱۰][۱۱] باور فعلی این است که این یاخته‌ها هتروتروف بودند. غشاهای سلولی اولیه احتمالاً ساده‌تر و قابل نفوذتر از غشای سلول‌های کنونی بودند و تنها یک زنجیره اسید چرب در هر لیپید وجود داشت. لیپیدها به‌طور خودبخودی وزیکولهای دو لایه در آب را تشکیل می‌دهند و می‌توانند بر آران‌ای مقدم باشند اما اولین غشاهای سلولی ابتدایی نیز ممکن است توسط آران‌ای کاتالیزوری تولید شده باشند و حتی پیش از شکل‌گیری، دارای پروتئین‌های ساختاری مورد نیاز خود باشند.[۱۲]

استروماتولیت‌ها توسط سیانوباکتری‌ها، که جلبک‌های آبی-سبز نیز نامیده می‌شوند، پشت سر می گذارند. آنها قدیمی‌ترین فسیل‌های شناخته شده زندگی روی کره زمین هستند. این فسیل یک میلیارد ساله از پارک ملی یخچال‌های طبیعی آمریکا است.

انواع یاخته

یاخته‌ها بر اساس ویژگی‌ها به دو دسته تقسیم می‌شوند:

پروکاریوت: یاخته‌هایی که در آن‌ها به علت نداشتن غشایِ هسته موادّ هسته‌ای در سیتوپلاسم پراکنده شده‌اند و هسته مشخصی ندارند؛ مانند: باکتری‌ها، آرکی باکترها.

یوکاریوت: یاخته‌هایی که هستهٔ مشخصی دارد و غشایی دولایه آن را در بر می‌گیرد؛ مانند: گیاهان، جانوران، قارچ‌ها و آغازیان.

پروکاریوت‌ها شامل باکتری‌ها و آرکیاهای کوچک (که آرکی‌باکتری یا باکتری‌های باستانی هم نامیده شده‌اند)، دو از سه حوزه زندگی است. شکل زیر، یک باستانی است که هر یاخته آن در حدود ۵ میکرون درازا دارد. گونه‌هایی از باستانیان در اعماق اقیانوس‌ها و مغاک‌های ظلمانی کشف شده‌اند و می‌توانند در جایی که حتی ذره‌ای از نور خورشید به آن نفوذ نمی‌کند، زنده بمانند.

یاخته‌های پروکاریوتی اولین شکل زندگی روی کره زمین بودند که با داشتن فرایندهای بیولوژیکی حیاتی از جمله سیگنالینگ یاخته‌ای مشخص می‌شوند. آنها ساده‌تر و کوچک‌تر از یاخته‌های یوکاریوتی هستند و فاقد هسته و اندامک‌های غشادار مثل میتوکندری و کلروپلاست هستند. پروکاریوت‌ها دارای یک کروموزوم اصلی شامل یک دنای حلقوی متصل به غشا است که در تماس مستقیم با سیتوپلاسم است؛ همچنین برخی پروکاریوت‌ها می‌توانند علاوه بر دنای اصلی، مولکول‌های دنای دیگری به نام پلازمید داشته باشند که اتصالی با غشا ندارند؛ اطلاعات این دناها ویژگی‌های دیگری مثل داشتن پوشینه به پروکاریوت می‌دهند. منطقه هسته‌ای موجود در سیتوپلاسم را نوکلئوئید می‌نامند. اکثر پروکاریوت‌ها کوچکترین کل ارگانیسم‌ها از قطر ۰/۵ تا ۲/۰ میکرومتر هستند. شکل زیر ساختاری نمادین از پروکاریوت‌ها است.

پروکاریوت‌ها می‌توانند با اجماع خود، جمعیت‌های کلنی درست کنند که بسیار به جمعیت‌های پُرسلولی، شبیه هستند. از این موارد می‌توان به بیوفیلم‌ها اشاره کرد.

گیاهان، حیوانات، قارچ‌ها، قالب‌های لجن (کپک مخاطی (به انگلیسی: Slime mold) نام غیررسمی برای انواع گوناگون جانداران یوکاریوت است که می‌توانند آزادانه به شکل تک یاخته‌ای زندگی کنند اما گرد هم می‌آیند و ساختاری چندیاخته‌ای و تناسلی می‌سازند. بیش از ۹۰۰ گونه کپک مخاطی در سراسر جهان وجود دارد)، تک یاخته‌ای و جلبک‌ها همه یوکاریوتی هستند. تک‌یاخته‌ای‌ها (پروتوزوئات همچنین پروتئاز، پروتئین‌های چندگانه) یک اصطلاح غیررسمی برای تک یاخته‌ای‌ها، یوکاریوتی است که به صورت مستقل (غیر انگلی) یا انگلی هستند که از مواد ارگانیک مانند میکروارگانیسم‌های دیگر یا بافت‌های آلی باقی ماندهٔ آلی تغذیه می‌کنند. از دیدگاه تاریخی، پروتوزوها به عنوان «حیواناتی یک یاخته‌ای» مورد توجه قرار گرفتند؛ زیرا آن‌ها اغلب دارای رفتارهای حیوانی مانند جنبش و شکار و عدم وجود دیواره یاخته که در گیاهان و جلبک‌ها یافت می‌شود، هستند.

نظریه یاخته که در سدهٔ پانزدهم میلادی پدید آمد، می‌گوید که همه جانداران از یک یا چند یاخته تشکیل شده‌اند و همهٔ یاخته‌ها از یاخته‌های پیشین پدید می‌آیند و همهٔ کارکردهای زیستی یک جاندار در درون یاخته‌ها انجام می‌گیرند. این واحدهای بنیادی حاوی اطلاعات وراثتی لازم برای سامان دادن به کارکرد یاخته و انتقال اطّلاعات به نسل‌های آینده نیز هستند. یاخته‌های پیکر جانداران چندسلولی در برخی بافت‌ها مانند پوست با پیوند میان‌یاخته‌ای به هم متصل می‌شوند.

پروکاریوت‌ها با شکافت باینری تقسیم می‌شوند، در حالی که یوکاریوت‌ها با میتوز یا میوز تقسیم می‌شوند .

مقایسهٔ ویژگی‌های یاخته‌های پروکاریوتی و یوکاریوتی

پروکاریوت‌ها یوکاریوت
جانداران تیپیک باکتری‌ها و آرکی باکتری‌ها آغازیان، قارچ‌ها، گیاهان، حیوانات
اندازه معمول – ۱–۵ میکرومتر[۱۳] – ۱۰–۱۰۰ میکرومتر[۱۳]
نوع هسته منطقه نوکلئوییدی، بدون هسته واقعی هسته واقعی با غشای دولایه
DNA مدور (حلقوی)(معمولاً) مولکول‌های خطی (کروموزوم) با پروتئین‌های هیستون
سنتز RNA / پروتئین همراه با سیتوپلاسم سنتز RNA در هسته،

سنتز پروتئین در سیتوپلاسم

میتوکندری ندارد یک تا چند هزار
کلروپلاست ندارد در جلبک‌ها و گیاهان
سازمان معمولاً یاخته‌های منفرد یاخته‌های منفرد، کلونی‌ها، ارگانیسم‌های چند یاخته‌ای بالاتر با یاخته‌های تخصصی
تقسیم یاخته‌ای شکاف باینری (تقسیم ساده) میتوز (شکافت یا جوانه زدن)،

میوز

کروموزوم تک کروموزومی بیش از یک کروموزوم
غشاها غشای یاخته‌ای غشای یاخته‌ای و اندامک‌های مرتبط با غشای غشایی

اجزای درون یاخته‌ای

ساختارهای درون یاخته جانوران: (۱) هستک (۲) هسته (۳) ریبوزوم (۴) ریزکیسه (وزیکول) (۵) شبکه آندوپلاسمی زبر (۶) دستگاه گلژی (۷) اسکلت سلولی (سیتواسکلتون) (۸) شبکه آندوپلاسمی صاف (۹) میتوکندری (۱۰) واکوئول (۱۱) سیتوپلاسم (۱۲) لیزوزوم (۱۳) سانتریول

اندامک‌های یوکاریوتی

  1. شبکه آندوپلاسمی: شبکه‌ای از لوله‌ها و کیسه‌ها که در سراسر سیتوپلاسم گسترش دارند و بر دو نوع زبر و صاف اند. شبکه آندوپلاسمی صاف ریبوزوم ندارد و و در ساخت لیپید نقش دارد. اما شبکه آندوپلاسمی زبر با داشتن ریبوزوم در ساخت پروتئین نقش دارد.
  2. دستگاه گلژی: از کیسه‌هایی تشکیل شده‌است که روی هم قرار می‌گیرند. در بسته‌بندی مواد و ترشح آنها به خارج از یاخته نقش دارد. (به صورت بسته‌های وزیکول)
  3. میتوکندری: دو غشا دارد و کار آن تأمین انرژی یاخته است. درون آن ریبوزوم نیز وجود دارد.
  4. لیزوزوم: کیسه‌ایست که آنزیم‌های فراوان برای تجزیه مواد دارد.
  5. سانتریول: از یک جفت استوانه عمود برهم تشکیل شده‌است و در تقسیم یاخته‌ای نقش دارد. (البته به عقیده برخی سانتریول و ریبوزوم به دلیل نداشتن غشا جز اندامک نیستند و ساختار می‌باشند)
  6. وزیکول (ریزکیسه): کیسه ای است که در جابجایی مواد نقش دارد. (آندوسیتوز و اگزوسیتوز)
  7. واکوئل: وظیفه کریچه جمع‌آوری آب و مواد غذایی و مواد دفعی است و سپس ان‌ها را ذخیره می‌کند.
  8. پراکسی‌زوم: اندامکی که فعالیت اکسیدازی دارد.

مشترک در یوکاریوت و پروکاریوت‌ها

ریبوزوم‌ها: ساختارهای بدون غشای سیتوپلاسمی در همه سلول‌های پروکاریوتی و یوکاریوتی است که مجموعه‌ای پیچیده از آران‌ای و پروتئین هستند.[۱۴] ریبوزوم‌ها در سال ۱۹۷۴ به‌وسیله جرج امیل پالاده کشف شده‌اند. این ساختارها را دانه‌های پالاده نیز می‌نامند. از آنجا که سنتز پروتئین‌ها به‌وسیله ریبوزوم‌ها صورت می‌گیرد اهمیت زیادی دارند.

ساختارهای بیرون از غشا

بسیاری از یاخته‌ها ساختارهایی دارند که به‌طور کامل یا جزئی در خارج از غشای یاخته‌ای قرار دارند. این ساختارها توسط غشای یاخته‌ای نیمه نفوذپذیر در برابر محیط خارجی محافظت نمی‌شوند.

دیواره یاخته‌ای

بسیاری از انواع یاخته‌های پروکاریوتی و یوکاریوتی، دیواره یاخته‌ای دارند. دیواره یاخته‌ای از یاخته به صورت مکانیکی و شیمیایی در مقابل محیط خارجی مراقبت می‌کند و یک لایه اضافی برای محافظت از غشای یاخته‌ای است. انواع مختلفی از یاخته‌ها دارای دیواره یاخته‌ای هستند. این دیواره‌ها بر اساس نوع یاخته، از مواد مختلفی تشکیل می‌شوند. دیواره‌های یاخته‌ای گیاهی در درجه اول از سلولز تشکیل شده‌اند، دیواره یاخته‌ای قارچ‌ها از کیتین ساخته شده‌اند و دیواره‌های یاخته باکتریایی از پپتیدوگلیکان ساخته شده‌اند.

کپسول

کپسول ژلاتینی، خارج از غشای یاخته‌ای و دیواره یاخته‌ای برخی از باکتری‌ها وجود دارد. کپسول ممکن است همانند استرپتوکوک نومونیا و نایسریا مننژیتیدیس از جنس پلی‌ساکارید باشد یا همانند باسیلوس آنتراسیس از جنس پلی پپتید باشد و ممکن است مانند استرپتوکوک‌ها، از جنس هیالورونیک اسید باشد. کپسول‌ها با پروتکل‌های رنگ آمیزی عادی مشخص نمی‌شوند اما توسط جوهر هند یا متیل آبی به‌دلیل ایجاد کنتراست بیشتر بین یاخته‌ها قابل شناسایی هستند.[۱۵]

فلاژلا (تاژک)

تاژک‌ها اندامک‌هایی برای تحرک یاخته‌ای هستند. فلاژل باکتریایی از سیتوپلاسم شروع و پس از غشای یاخته‌ای به دیواره یاخته‌ای ختم می‌شود. آنها از نظر طبیعی پروتئین‌های طولانی و ضخیمی دارند. نوع دیگری از تاژک‌ها در گونه‌های کهن یافت می‌شود و یک نوع متفاوت در یوکاریوت‌ها یافت می‌شود.

فلاژلاها درون غشای سیتوپلاسمی قرارگرفته‌اند و در طول غشای سلولی امتداد یافته‌اند و به صورت یک رشته بلند ظاهر می‌شوند. فلاژلا شامل تعدادی پروتئین از جمله فلاژلین می‌باشد. فلاژلا با چرخیدن شبیه ملخ یک هواپیما موجب حرکت سلول باکتری می‌شود. رشته‌های محوری در اسپیروکت‌ها نیز عملکردی مشابه فلاژلا دارند. پروتئین‌های انتقالی در فضای پری پلاسمیک یا غشای سلولی به منابع غذایی مثل قندها و آمینو اسیدها متصل می‌شوند و موجب متیلاسیون بقیه پروتئین‌های غشای سلول می‌شوند که در نهایت حرکت باکتری توسط فلاژلا صورت می‌گیرد.

مویک (Fimbriae)

مویک یا پیلی (Pilus) یک رشته کوتاه، نازک و مو مانند است که در سطح باکتری‌ها یافت می‌شود. مویک از پروتئینی به نام pilin (آنتی‌ژن) تشکیل شده و وظیفه اتصال باکتری‌ها به گیرنده‌های خاص، روی یاخته‌های دیگر را بر عهده دارد. انواع خاصی از پیلی وجود دارد که در هم‌یوغی باکتریایی نقش دارند.

جستارهای وابسته

منابع

  1. «معنی یاخته | واژه‌های مصوّب فرهنگستان». www.vajehyab.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۲۴.
  2. Alberts, Bruce; Johnson, Alexander; Lewis, Julian; Raff, Martin; Roberts, Keith; Walter, Peter (2002). "Cell Movements and the Shaping of the Vertebrate Body". Molecular Biology of the Cell. 4th edition (به انگلیسی).
  3. https://www.researchgate.net/publication/248399628. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  4. Schopf, J. William (2006-06-29). "Fossil evidence of Archaean life". Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences. 361 (1470): 869–885. doi:10.1098/rstb.2006.1834. ISSN 0962-8436. PMC 1578735. PMID 16754604.
  5. "Evidence of Archean life: Stromatolites and microfossils". Precambrian Research (به انگلیسی). 158 (3–4): 141–155. 2007-10-05. doi:10.1016/j.precamres.2007.04.009. ISSN 0301-9268.
  6. زیست‌شناسی (۱) - علوم تجربی، پایه دهم (PDF).
  7. Orgel LE (December 1998). "The origin of life – a review of facts and speculations". Trends in Biochemical Sciences. 23 (12): 491–95. doi:10.1016/S0968-0004(98)01300-0. PMID 9868373.
  8. Griffiths, Gareth (2007-12). "Cell evolution and the problem of membrane topology". Nature Reviews. Molecular Cell Biology. 8 (12): 1018–1024. doi:10.1038/nrm2287. ISSN 1471-0080. PMID 17971839. {{cite journal}}: Check date values in: |date= (help)
  9. Schopf JW, Kudryavtsev AB, Czaja AD, Tripathi AB (2007). "Evidence of Archean life: Stromatolites and microfossils". Precambrian Research. 158 (3–4): 141–55. Bibcode:2007PreR..158..141S. doi:10.1016/j.precamres.2007.04.009.
  10. Schopf JW (2006). "Fossil evidence of Archaean life". Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci. 29 (361(1470)): 869–885. doi:10.1098/rstb.2006.1834. PMC 1578735. PMID 16754604.
  11. Raven, Peter Hamilton; Johnson, George Brooks (2002). Biology. McGraw-Hill Education. p. 68. ISBN 978-0-07-112261-0. Retrieved 7 July 2013.
  12. Griffiths G (December 2007). "Cell evolution and the problem of membrane topology". Nature Reviews. Molecular Cell Biology. 8 (12): 1018–24. doi:10.1038/nrm2287. PMID 17971839.
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ Campbell Biology—Concepts and Connections. Pearson Education. 2009. p. 320.
  14. «What is a Cell». web.archive.org. ۲۰۱۳-۰۵-۰۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ مه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۲۱.
  15. Prokaryotes. Newnes. Apr 11, 1996. ISBN 978-0-08-098473-5.